Ugljikohidrati: razlika između inačica
m Bot: Automatska zamjena teksta (-{{cite book +{{Citiranje knjige) |
m Zamjena teksta - '{{Citiranje web |' u '{{citiranje weba|' |
||
| (Nisu prikazane 2 međuinačice jednog suradnika) | |||
| Redak 1: | Redak 1: | ||
[[slika:Lactose.svg|thumb|right|310px|[[Laktoza]] je [[disaharid]] koji se nalazi u [[mlijeko|mlijeku]]. Sastoji se od jedne molekule [[galaktoza|D-galaktoze]] i jedne molekule [[glukoza|D-glukoze]] vezanih beta-1-4-[[glikozidna veza|glikozidnom vezom]]. Ima formulu C<sub>12</sub>H<sub>22</sub>O<sub>11</sub>.]] | |||
'''Ugljikohidrati''' su velike [[biomolekula|biološke molekule]] ili [[makromolekula|makromolekule]] sastavljene od [[ugljik]]ovih (C), [[vodik]]ovih (H) i [[kisik]]ovih (O) atoma, obično s omjerom [[atom]]a vodika i kisika od 2 : 1 (kao u [[voda|vodi]]), odnosno [[empirijska formula|empirijske formule]] C<sub>''m''</sub>(H<sub>2</sub>O)<sub>''n''</sub> (pri čemu ''m'' može biti različit od ''n'').<ref>{{ | '''Ugljikohidrati''' su velike [[biomolekula|biološke molekule]] ili [[makromolekula|makromolekule]] sastavljene od [[ugljik]]ovih (C), [[vodik]]ovih (H) i [[kisik]]ovih (O) atoma, obično s omjerom [[atom]]a vodika i kisika od 2 : 1 (kao u [[voda|vodi]]), odnosno [[empirijska formula|empirijske formule]] C<sub>''m''</sub>(H<sub>2</sub>O)<sub>''n''</sub> (pri čemu ''m'' može biti različit od ''n'').<ref>{{citiranje weba| url=http://bioweb.wku.edu/courses/biol115/wyatt/biochem/carbos.htm | title =WKU BIO 113 Carbohydrates | author =''[[Western Kentucky University]]'' | publisher =wku.edu | date =May 29, 2013}}</ref> Postoje neke iznimke poput [[deoksiriboza|deoksiriboze]], šećerne komponente [[DNA]],<ref>{{Citiranje knjige | url=http://books.google.com/?id=itHVNZicPgwC&pg=PT86&lpg=PT86&dq=C5H10O4+Deoxyribose | title =Biology | author =Eldra Pearl Solomon, Linda R. Berg, Diana W. Martin | author2 =''[[Cengage Learning]]'' | pages =52 | isbn =978-0534278281 | publisher =google.books.com | year =2004}}</ref> koja ima empirijsku formulu C<sub>5</sub>H<sub>10</sub>O<sub>4</sub>.<ref>{{citiranje weba| url=http://webbook.nist.gov/cgi/inchi/InChI%3D1S/C5H10O4/c6-2-1-4(8)5(9)3-7/h2,4-5,7-9H,1,3H2 | title =Material Measurement Library D-erythro-Pentose, 2-deoxy- | author =''[[National Institute of Standards and Technology]]'' | publisher =nist.gov | year =2011}}</ref> Ugljikohidrati su u tehničkom pogledu [[hidrat]]i ugljika,<ref>{{citiranje weba| url=http://myweb.brooklyn.liu.edu/lawrence/che4x/e5chos.pdf | title =The Chemistry of Carbohydrates | author =''[[Long Island University]]'' | publisher =brooklyn.liu.edu | date =May 29, 2013}}</ref> premda ih je strukturalno bolje promatrati kao [[polihidroksialdehid]]e i [[keton]]e.<ref>{{citiranje weba| url=http://chemed.chem.purdue.edu/genchem/topicreview/bp/1biochem/carbo5.html | title =Carbohydrates: The Monosaccharides | author =''[[Purdue University]]'' | publisher =purdue.edu | date =May 29, 2013}}</ref> | ||
Naziv je najčešći u [[biokemija|biokemiji]] gdje se kao sinonimi za njih rabe nazivi '''saharidi''' ili '''šećeri'''. Ugljikohidrati (saharidi) najčešće se dijele na četiri skupine: [[monosaharid]]e, [[disaharid]]e, [[oligosaharid]]e i [[polisaharid]]e. Općenito se monosaharidi i disaharidi, kao maleni ugljikohidrati (male [[molekularna masa|molekularne mase]]), obično nazivaju [[šećer]]ima.<ref>{{cite journal|doi=10.1038/421219a|title=Sugars tied to the spot|year=2003|last1=Flitsch|first1=Sabine L.|last2=Ulijn|first2=Rein V|journal=Nature|volume=421|issue=6920|pages=219–20|pmid=12529622}}</ref> Riječ '''saharid''' potječe od grčke riječi ''σάκχαρον'' (''sákharon'') što znači "[[šećer]]". Iako je znanstvena nomenklatura ugljikohidrata složena, imena monosaharida i disaharida vrlo često završava sufiksom [[-oza]]. Na primjer, [[grožđani šećer]] jest monosaharid [[glukoza]], [[trščani šećer]] jest disaharid [[saharoza]], a mliječni šećer jest disaharid [[laktoza]] (vidi ilustraciju). | Naziv je najčešći u [[biokemija|biokemiji]] gdje se kao sinonimi za njih rabe nazivi '''saharidi''' ili '''šećeri'''. Ugljikohidrati (saharidi) najčešće se dijele na četiri skupine: [[monosaharid]]e, [[disaharid]]e, [[oligosaharid]]e i [[polisaharid]]e. Općenito se monosaharidi i disaharidi, kao maleni ugljikohidrati (male [[molekularna masa|molekularne mase]]), obično nazivaju [[šećer]]ima.<ref>{{cite journal|doi=10.1038/421219a|title=Sugars tied to the spot|year=2003|last1=Flitsch|first1=Sabine L.|last2=Ulijn|first2=Rein V|journal=Nature|volume=421|issue=6920|pages=219–20|pmid=12529622}}</ref> Riječ '''saharid''' potječe od grčke riječi ''σάκχαρον'' (''sákharon'') što znači "[[šećer]]". Iako je znanstvena nomenklatura ugljikohidrata složena, imena monosaharida i disaharida vrlo često završava sufiksom [[-oza]]. Na primjer, [[grožđani šećer]] jest monosaharid [[glukoza]], [[trščani šećer]] jest disaharid [[saharoza]], a mliječni šećer jest disaharid [[laktoza]] (vidi ilustraciju). | ||
Posljednja izmjena od 14. rujan 2025. u 03:40
Ugljikohidrati su velike biološke molekule ili makromolekule sastavljene od ugljikovih (C), vodikovih (H) i kisikovih (O) atoma, obično s omjerom atoma vodika i kisika od 2 : 1 (kao u vodi), odnosno empirijske formule Cm(H2O)n (pri čemu m može biti različit od n).[1] Postoje neke iznimke poput deoksiriboze, šećerne komponente DNA,[2] koja ima empirijsku formulu C5H10O4.[3] Ugljikohidrati su u tehničkom pogledu hidrati ugljika,[4] premda ih je strukturalno bolje promatrati kao polihidroksialdehide i ketone.[5]
Naziv je najčešći u biokemiji gdje se kao sinonimi za njih rabe nazivi saharidi ili šećeri. Ugljikohidrati (saharidi) najčešće se dijele na četiri skupine: monosaharide, disaharide, oligosaharide i polisaharide. Općenito se monosaharidi i disaharidi, kao maleni ugljikohidrati (male molekularne mase), obično nazivaju šećerima.[6] Riječ saharid potječe od grčke riječi σάκχαρον (sákharon) što znači "šećer". Iako je znanstvena nomenklatura ugljikohidrata složena, imena monosaharida i disaharida vrlo često završava sufiksom -oza. Na primjer, grožđani šećer jest monosaharid glukoza, trščani šećer jest disaharid saharoza, a mliječni šećer jest disaharid laktoza (vidi ilustraciju).
Ugljikohidrati izvršavaju mnoge uloge u živim organizmima. Polisaharidi služe kao spremišta energije (npr. škrob i glikogen) i strukturalne komponente (npr. celuloza u biljaka i hitin u člankonožaca). Riboza, monosaharid s pet ugljikovih atoma, važna je komponenta koenzimâ (npr. ATP-a, FAD-a i NAD-a) i kralježnica genetičke molekule poznate kao RNA. Srodna deoksiriboza je jedna od komponenata DNA. Saharidi i njihovi derivati uključuju mnogo ostalih važnih biomolekula koje igraju ključne uloge u imunosnom sustavu, fertilizaciji, sprečavanju patogeneze, zgrušavanju krvi i razvoju.[7]
U bromatologiji ili znanosti o hrani i u mnogim drugim neformalnim kontekstima naziv ugljikohidrat često označava svaku hranu koja je posebno bogata složenim ugljikohidratom škrobom (poput žitarica, kruha i tjestenine) ili jednostavnim ugljikohidratima poput šećera (prisutna u slatkišima, džemovima i desertima).
Sastav, podjela i važnost ugljikohidrata[uredi]
Ugljikohidrati uključuju:
- jednostavne šećere ili monosaharide (npr. glukozu i fruktozu),
- te složene šećere:
- oligosaharide (ponajprije disaharide, npr. saharozu, laktozu) i
- polisaharide (glikogen, škrob i celulozu).
Svi složeni ugljikohidrati građeni su od jednostavnih monosaharidnih jedinica. U prirodi nastaju u biljkama i fotosintetskim mikroorganizmima iz ugljikova dioksida i vode procesom fotosinteze. Ugljikohidrati su najčešće molekule u prirodi. S bjelančevinama, aminokiselinama, lipidima i drugim spojevima izgrađuju složene stjenke bakterijskih stanica.
Ugljikohidrati su glavno metabolitičko gorivo u biljaka, životinja i čovjeka. Biljke ih mogu sintetizirati, a životinje i čovjek ih moraju unijeti hranom. Zbog toga su ugljikohidrati bitan dio ljudske prehrane.
Polimerni se ugljikohidrati (škrob, glikogen) prije daljnje metabolitičke razgradnje procesom glikolize moraju enzimski depolimerizirati u glukozu.
Njihova je uporaba vezana uz razvoj civilizacije (drvene kuće, brodovi, namještaj, papir, ogrjev, i dr.). I danas su nezamjenljiv izvor materijala u prehrambenoj, farmaceutskoj i drvnoj industriji. Važna su osnovna sirovina u proizvodnji papira, pamučnih vlakana, umjetne svile, alkohola, filmova i dr..
Celuloza, lignin i drugi ugljikohidrati izgrađuju nosive stjenke stanice i drvenasto tkivo biljaka.
Monosaharidi (glukoza i fruktoza)[uredi]
Najrasprostranjeniji ugljikohidrati u prirodi su jednostavni šećeri glukoza i fruktoza. Slatkog su okusa, topljivi u vodi, ali se otapanjem u vodi ne mogu rastaviti.
Glukoza i fruktoza imaju istu kemijsku formulu C6H12O6, ali se razlikuju po strukturi koja im daje i različita svojstva.
Glukoza[uredi]
Glukoza je najrasprostranjeniji monosaharid u prirodi. Derivat je šećera i bitan među proizvod pri pretvorbi hrane u energiju. Samo manji dio potreba za glukozom čovjek može nadoknaditi iz neugljikohidratnih izvora.
Sastojak je voća (grožđa pretežito), meda, životinjskih tkiva, saharoze, te različitih polisaharida (celuloza, škrob, glikogen, dekstran).
Fruktoza[uredi]
Fruktoza je monosaharid sličan glukozi, ali umjesto aldehidne, sadržava keto-skupinu. Fruktoza je ugljikohidrat, ketoheksoza, izomer glukoze. Obično postoji u L-piranoznom obliku (levuloza).
To je vrlo sladak šećer koji je dobro topljiv u vodi. U prirodi se nalazi zajedno s glukozom u slatkome voću i medu. S glukozom tvori saharozu gdje se nalazi u D-furanoznom obliku.
Slobodna fruktoza česta je u voću, a vezana na glukozu čini disaharid saharozu. Fosfatni esteri fruktoze važni su međuprodukti u procesu glikoze.
Fotosinteza[uredi]
Fotosinteza je složen proces pri kojemu se iz ugljikovog dioksida i vode uz pomoć sunčeve svjetlosti i klorofila iz kloroplasta proizvode kisik i šećer. Proces se odvija u zelenom dijelu biljke (gdje ima klorofila) a sastoji se od niza reakcija koje pospješuju prirodni katalizatori (enzimi).
U prirodi nastaju u biljkama i fotosintetskim mikroorganizmima iz ugljikova dioksida i vode procesom fotosinteze. Izravni proizvod fotosinteze je jednostavni ugljikohidrat, monosaharid glukoza (C6H12O6), koja se dalje prevodi u druge šećere ili se polimerizira.
jednadžba fotosinteze:
6CO2 + 6H2O -> C6H12O6 + 6O2
Izvori[uredi]
- ↑ Western Kentucky University (May 29, 2013). WKU BIO 113 Carbohydrates ID: western_kentucky_university-wku_bio_113_carbohydrates.
- ↑ • Parametar
CitationClassnije dopušten u klasibook
• Parametarauthor2nije dopušten u klasibook
• Parametarpagesnije dopušten u klasibook
• Parametarurlnije dopušten u klasibook - ↑ National Institute of Standards and Technology (2011). Material Measurement Library D-erythro-Pentose, 2-deoxy- ID: national_institute_of_standards_and_technology-2011-material_measurement_library_d_erythro_pentose_2_deoxy.
- ↑ Long Island University (May 29, 2013). The Chemistry of Carbohydrates ID: long_island_university-the_chemistry_of_carbohydrates.
- ↑ Purdue University (May 29, 2013). Carbohydrates: The Monosaccharides ID: purdue_university-carbohydrates_the_monosaccharides.
- ↑ (2003). Sugars tied to the spot, Nature, 421(6920), 219–20 DOI: 10.1038/421219a; PMID 12529622.
- ↑ • Nepoznat parametar:
last
• Nepoznat parametar:first
• Nepoznat parametar:coauthors
• ParametarCitationClassnije dopušten u klasibook
• Parametarpagesnije dopušten u klasibook
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||